Gandak News
Our News Your Views
NIEC raw
openhouse
Url

ग्रामिण विकासमा निम्तिएको बहस

— कृष्ण कुमारी बास्तोला (तमानखोला गाउँपालिका, बाग्लुङ, रोजगार संयोजक)

Loading...

विकास निरन्तर चलिरहने सकरात्मक परिवर्तनको प्रकिया हो । एउटा सानो परिधिभित्र विकासलाई परिभाषित गर्न सकिँदैन । बहुआयामिक अवधारणा अंगालेको विकासले कुनै पनि देश, भूगोल, समय, परिवेश र परिस्थितिलाई सम्हाल्दै आफ्नो परिभाषामा अर्थ मिसाएको हुन्छ । कुनै एक ठाउँमा परिभाषा दिएको विकासले अर्को ठाउँमा आफ्नो सैद्धान्तिक कब्जा भने जमाउन सक्दैन । हरेक परिवेशमा सामाजिक, राजनैतिक, आर्थिक, साँस्कृतिक विविधतासँगको परिवेश सहितको विकासले आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएको हुन्छ । साथै, मनोवैज्ञानिक र संवेगात्मक विकासले पनि उत्तिकै पकड जमाएको पाइन्छ ।

Rostow र Amartye Sen जस्ता विद्वानहरुले आर्थिक विकास र स्वतन्त्रताको फराकिलोपनलाई विकाससँग मिसाउदै आफ्नो व्याख्या दिएको पाइन्छ । जे होस् विकास एउटा सकरात्मक परिवर्तनको पक्षधर हो । विकासका परिभाषालाई नेपाल र यसमा पनि ग्रामीण क्षेत्रको परिवेशलाई समेटेर हेर्नु त्यतिकै अपरिहार्य देखिन्छ । सहरी क्षेत्रले भन्दा बढि ग्रामीण क्षेत्रले पकड जमाएको हाम्रो जस्तो देशमा के सैद्धान्तिक विकास र व्यवहारिक विकासको तालमेल मिलेको छ वा छैन । अर्थात कसरी त्यसको व्यवस्थापन गरिनु पर्ला भन्ने सोच्ने समय हामीसँग हुनुपर्दछ ।

ग्रामीण क्षेत्रको विकासकोलागि केन्द्रिय नीतिलाई अवलम्बन गर्ने कि स्थानीय नीतिलाई भन्ने दुविधाले पनि कहिकहिँ समस्यामा पारेको देखिन्छ । केन्द्रिकृत राज्य व्यवस्थाले विकास गर्न सकेन भनेर देशको राजनैतिक परिवर्तनसँगै संघीय व्यवस्थाको परिकल्पनामा देश अघि बढेको छ । संघीय संरचनाले मात्र विकास हुने पनि होईन त्यसकालागि विकासका दुई पाटामा ध्यान दिन जरुरी छ । विकास बटम अप र टप डाउन अबधारणा हुन आवश्यक छ । दुबैका आआफ्नै सवल र दुर्वल पक्ष छन् । ग्रामीण विकासमा दुबै अबधारणालाई समन्वयन गरेर मिश्रित रुपमा लैजानु पर्ने देखिन्छ । समन्वयन बिना दुरी राखेर गरिएको विकास दीर्घकालीन हुदैन।

ग्रामिण विकास गर्ने होडबाजीमा करोडौ लगानी NGO/INGO र सरकारी निकायबाट हुने गर्छ । विकासकै नाममा आएका बजेट कतिपय खर्च हुन्छन्, कतिपय विकासको नाम पारेर बीचबाटोमै अन्य शीर्षकमा खर्च भइदिन्छन् । जस्ले गर्दा विकासको नाम आयो विकास आएन भन्ने प्रश्नहरु सिर्जित हुन्छन् । वास्तविक बिकास नभई कागजी विकासमात्र भइरहेको नेपालको सन्दर्भ पनि छ । देशमा सुशासन, पारदर्सिता र जवाफदेहिता स्थापित नभएसम्म दीगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न पनि सकिने देखिदैन । यसरी ग्रामिण विकासका लागि निकासा भएका बजेट पनि कतिपय खर्च हुन्छन । कतिपय फ्रिज भएर पनि जान्छन् । खर्च भएका बजेट पनि उत्पादकत्व दिइरहेको भने पाउन सकिदैन । यसो हुनुमा ग्रामिण क्षेत्रको गहन अध्ययन बिना विकासका नाममा अर्थको लगानिमात्र ओछयाइदिने शैली हावी देखिन्छ । ग्रामिण क्षेत्र , सामाजिक रहनसहन, स्थानिय स्रोत साधन , मानव संसाधनको अध्ययन गरेर मात्र विकासका सैद्दान्तिक र व्यवहारिक धाराहरु अवलम्वन गर्नु पर्ने देखिन्छ ।

beacon

एकाथरि केन्द्रमा बसेर तर्जुमा गरिदिने, अर्काथरीहरु कसैको भनसुनमा वजेट विनियोजन गरिदिने केही थरि मान्छेहरु फिल्डनै नहेरेर आफ्नो मानोमानीको विकास वजेट विनियोजन गरिदिने तीन प्रकारको प्रवृत्ति, विकास विरोधी मानसिकता आफैमा हो । त्यसमा पनि राज्यको रकम कसरी सक्ने भन्नेमात्र ध्येय भएका मान्छेहरु यसो गर्छन ।

यस्तो विकास नीतिले दुरदराजमा रहेका ग्रामिण क्षेत्रमा विकास प्राप्त गर्ने उद्देश्यमा तालमेल नमिलि बाधा अड्चन आउन पनि सक्छ । नेपालका दुरदराजमा रहेका ग्रामिण क्षेत्र अझैपनि विकासको दायरा बाट वञ्चित छन् र कठीन जीवनशैली , भौगोलिक विकटताले अझै पनि जेलिएका छन् । स्वास्थ्य , शिक्षा जस्ता संवेदनशिल पाटाहरुमा पहुचँ अझै पनि कम छ । दुर्घटना जस्ता भवितव्य घटनाहरु, प्राकृतिक प्रकोप जस्ता जोखिमयुक्त समस्या पर्दा उपचार गर्न जानु पर्ने ठाउँहरु पनि धेरै टाढा रहेको हुन्छ जस्ले गर्दा ज्यानै जान सक्ने सम्भावना प्रवल देखिन्छ । एउटा विधार्थी शिक्षा हासिल गर्न घण्टौ पैदल हिडेर जान्छ । यात्राका क्रममा उस्को सामाजिक सुरक्षाको जिम्मेवार हुने पाटा अझै वनिसकेको पाइदैन। अनि शहरी इलाकामा दुई मिनेटमै पाउने सुविधा र ग्रामीण क्षेत्रमा घण्टौ लागेर पाइने सुबिधालाई कसरी विकासको एउटै दृष्टिमा राखेर हेर्न मिल्ला र ? आवश्यकताको परिपूर्ति हुन पनि मुस्किल ग्रामीण भेगमा चाहनाको परिपूर्ति हुने समय आउन तत्काल सम्भावना देखिदैन ।

Loading...

जे होस् विकासका पक्षधरहरुले विकासका निति वनाउन एवम् उद्देश्य प्राप्त गर्न गहन तहमा रहेर ग्रामीण रहनसहन, जीवनपद्दति र हरेक क्षेत्रमा उनीहरुको पहुँच के कस्तो छ भनेर अध्ययन गर्नु जरुरी देखिन्छ । अन्धाधुन्द गरिएका विकासका पहलहरुले वालुवामा पानी खन्याय जस्तै हो भन्नुमा कुनै दुई मत छैन । विकासमा दीर्घकालीन र दिगोपन हुनु जरुरी देखिन्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा जनचेतनाको विस्तार , सामान्य आवश्यकताहरुमा पहुँच पुर्याउन सकेमा मात्र पनि विकासले एक खुड्को पार गर्न सक्छ । त्यस्तै गरि चेतना, सूचना प्रविधिको विकास र गरिवि हटाउन चालिएका कदमहरुले पनि ग्रामीण विकासमा योगदान पुर्याउछ । दक्ष जनशक्ति नहुनु, भएका जनशक्ति पनि विदेशिनु, बृद्ध जमातले आधुनिकरणलाई अगाल्न नसक्नु पनि ग्रामीण विकासको अप्ठेरो खुड्किलाको रुपमा रहेको पाइन्छ ।

राज्यले बर्षौ शिक्षित दक्ष जनशति तयार पारिरहेको छ तर देश विकासको प्रयोजनको लागि भन्दा पनि वैदेशिक पलायनको लागि । हजारौ संख्यामा पलायन हुने शृंखला बढिरहदा देशले विकासको वाटो पछ्याउन सकिरहेको छैन । शिक्षित युवा जमातहरु आफ्नो देशको दुरदराजमा गएर काम, सेवा गर्ने कुरामा भन्दा बढि विदेशिनुमा आफुलाई गौरववान् मान्छन् । यसो हुनुमा कहिँकतै पारिवारिक, सामाजिक, राजनैतिक सामाजिकरण प्रक्रियामै कमजोरी भयो कि ? अधिकाशंको सोचशिक्षा, ज्ञान, विवेक र वुद्धि भन्दा सम्पति÷पैसालाई महत्व दिने परिपाटीले गर्दा धनी र गरिब बिचको खाडलले बिकराल रुप लिई रहेको पाइन्छ ।

अर्थोपार्जन गर्नु घर भवन निमार्ण गर्नु लाई मात्र बिकासको धरोहरको रुपामा बुझ्नु कत्तिको न्याय संगत होला ? विश्वव्यापापीकरणले संसारलाई सागुरो वनाउदै गएको परिवेशमा के नेपालले ग्रामिण विकासलाई मुख्य विषयवस्तुको रुपमा केन्द्रमा ल्याउन सक्ला ?

ग्रामीण विकासलाई जोड दिन ग्रामीणस्तरमा शिक्षा र जनचेतनालाई जोड दिनुपर्छ । शिक्षित वर्गलाई आफ्नै क्षेत्रमा काम गर्ने माहोल बनाइदिनु पर्छ । शिक्षित वर्गले पनि आफ्नो गाउँ विकास गर्ने जिम्मेवारी आफ्नो पनि हो भनेर मनन गर्नुपर्छ । स्थानिय स्रोत र साधनको प्रयोग गरि दिगोपन सँग जोडेर विकासका कदमहरु अगाडी बढाउनु पर्छ । बेरोजगारी समस्या हटाउने, गरिवी हटाउने, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता विकासे पाटाहरुमा पहुँच बढाउने गर्नुपर्छ ।

Pokhara Internet
प्रतिक्रिया
लोड हुँदै ...

ट्रेन्डिङ

छुटाउनुभयो कि?