तनहुँ । चट्याङ जोखिम न्युनिकरण सम्बन्धी दुई दिने तालिम मंगलबार देखि दमौलीमा सुरु भएको छ । तनहुँको व्यास नगरपालिका र लार्क नेपालको संयुक्त आयोजनामा चट्याङ जोखिम न्युनिकरण सम्बन्धी तालिम सुरु भएको हो ।

कार्यक्रमको उद्घाटन प्रमुख अतिथि व्यास नगरपालिका प्रमुख वैकुण्ठ न्यौपानेले गरेका थिए । सो अवसरमा बोल्दै न्यौपानेले दैनिक जीवनमा आइपर्ने विभिन्न प्रकोप व्यवस्थापन गर्न व्यास नगरपालिका एकदम सक्रिय भएर लाग्ने बताए ।

त्यस्तै कार्यक्रममा प्रमुख जिल्ला अधिकारि भरत शर्माले चट्याङ्ग आकास्मिक रुपमा आउने विपद भएको बताए । विद्यालयका विद्यार्थी र गाउमा रहेका स्थानिय लाई यस्तो तालिम दिन जरुरि रहेको शर्माले बताए । नगरपालिकाले पनि घरको नक्सा पास गर्दा अर्थिङ्ग गर्नुपर्ने व्यवस्था लागु गर्नुपर्ने प्रजिअ शर्माले बताए ।

कार्यक्रममा प्रहरी, सशस्त्र, जनपथ र जनप्रतिनिधिहरुको उपस्थिति रहेको थियो । चट्याङबाट हुने क्षति कम गर्ने लक्ष्यका साथ तालिमको आयोजना गरिएको कार्यक्रमका संयोजक सुरेश पौडेलले जानकरी दिए ।

२०७१ साल समेत व्यास नगरपालिकामा चट्याङ जोखिम न्युनिकरण सम्बन्धी तालिम गरिएको पौडेलले जानकारी दिए । चट्याङ पर्दा कसरि सुरक्षित हुने भनेर तालिमको आयोजना गरिएको विपद व्यवस्थापन समितिका संयोजक मोहन कुमार श्रेष्ठले बताए ।

श्रेष्ठले भने,”गड्याङ्ग्-गुडुङ्ग सुनेपछि घर बाहिर हुदा अग्लो र एक्लो रुखमा ओत नलाग्ने, खुला मैदानमा नबस्ने र घर भित्र हुदा झ्याल धोका बन्द गरेर बस्ने ।” तालिमको प्रशिक्षक प्रा डा श्रीराम शर्मा रहेका छन् । शर्माले चट्याङ जोखिम न्युनिकरण सम्बन्धी दुई दिन तालिम दिनेछन ।

सामान्य खर्चमा विद्युतीय सुचालक प्रयोगले भौतिक संरचनालाई चट्याङबाट सुरक्षित बनाउन सकिने शर्मा बताउछन । शर्मा अमृत साइन्स क्याम्पसको भौतिकशास्त्र विभागमा आबद्ध रहेका छन् ।

चट्याङबाट नेपालमा प्रतिवर्ष औसत ११० जनाले ज्यान गुमाउने गृह मन्त्रालयको तथ्यांकले देखाउँछ । चट्याङबाट विश्वमा सरदर २४ हजार व्यक्तिले बर्सेनि ज्यान गुमाउँछन् ।

यसले प्रत्यक्ष तथा परोक्ष रूपमा अर्बाैं रुपैयाँको भौतिक क्षति पुर्‍याएको हुन्छ । चट्याङले अप्रत्यक्ष रूपमा आधुनिक इलेक्ट्रोनिक सामग्रीलाई धेरै क्षति पुर्‍याएको हुन्छ ।

वायुमण्डलका कुनै दुई भाग (बादलभित्रै वा बादल र जमिनबीच) हुने विद्युतीय असन्तुलनका कारण एक भागदेखि अर्काे भागसम्म बहने विद्युतीय चार्ज (करेन्ट) को मात्रा (परिमाण) औसतमा तीस हजार एम्पियर हुन्छ । यसका कारण वायुमण्डलका विविध ग्यासको तापक्रम तीस हजार डिग्रीसम्म पुग्छ ।

त्यसपछि निस्कने आवाजलाई चट्याङ भनिन्छ । अत्यधिक मात्राको करेन्ट र तापक्रमका कारण भौतिक क्षति हुने गर्छ ।

जनमानसको धारणा

संसारमा हरेक मानव सभ्यता विकासमा चट्याङले विशेष स्थान पाएको प्रशिक्षक श्रीराम शर्माले बताए । उदाहरणका लािग हिन्दु सभ्यतामा भगवान् इन्द्रलाई चट्याङ अथवा बज्रका लागि जिम्मेवार मानिन्छ । उत्तरी युरोपमा भगवान् थोरलाई त्यसका लागि जिम्मेवार मानिन्छ ।

सबै मानव सभ्यतामा एउटा समान बुझाइ छ– चट्याङको प्रहार धर्तीमा पाप/कुकर्म गर्ने व्यक्तिलाई सजाय दिन हो । नेपालका धेरै ठाउँमा चट्याङलाई दैवी प्रकोपका रूपमा हेर्ने गरिन्छ र यसबाट बच्न सक्ने उपायबारे कल्पना गरिँदैन । कतिपय ठाउँमा चट्याङले बन्चरो, फाली, ढुंगाजस्ता हतियार प्रहार गर्छ भन्ने विश्वास कायमै शर्माले बताए ।

जोखिम घटाउने उपाय

प्रविधिको द्रुत विकास, विद्युतीय उपकरणको अत्यधिक प्रयोग, सूचना प्रविधिमा बढ्दो निर्भरता, तथ्यांक संकलन, संरक्षण तथा प्रवाहमा डिजिटाइजेसनको अपरिहार्यतासँगै चट्याङको जोखिम अत्यधिक बढेको शर्मा बताउछन ।

सूचना प्रविधि क्षेत्रमा अपरिहार्य प्रयोग गरिने सूक्ष्म अर्धसुचालक चिप्सका लागि चट्याङ ठूलो अभिशाप हो । सूक्ष्म चिपलाई अचानक बढ्ने विद्युतीय करेन्टले क्षति पुर्‍यायो भने सञ्चित सूचना, डाटा आदि नष्ट हुन्छ ।

चट्याङबाट हुने जनधनको क्षतिलाई सामान्य पूर्वसावधानी तथा चट्याङ प्रतिरक्षी सामग्री वा उपकरणको सहायताले न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

चट्याङ ठूलो परिमाणको विद्युतीय करेन्ट भएकाले सामान्य खर्चमा विद्युतीय सुचालक प्रयोगले हाम्रा घर, स्कुल, अस्पताल, ब्यारेक तथा सम्पूर्ण भौतिक संरचनालाई सुरक्षित बनाउन सकिन्छ ।

यसका लागि सामान्य जीआई, एल्युमिनियम अथवा तामाका छड तथा पाता प्रयोग गर्न सकिन्छ । ती सामग्री जडानका लागि विशेष अनुभवी वा तालिमप्राप्त व्यक्ति आवश्यक पर्छ ।