• यादव घिमिरे

स्याङ्जाको सिरुबारीको सफा गल्ली होस् या लमजुङको घलेगाउँबाट देखिने हिउँको चाँदी, अनि चितवनका थारु बस्तीमा गुन्जिने ढोलकको ताल—नेपालको असली पहिचान ठूला होटलका कोठाहरूमा होइन, गाउँका रैथाने भान्छाहरूमा पाक्ने गर्छ। सहरको धन गाउँसम्म र विदेशी पूँजीलाई समाजको तल्लो तहसम्म पुर्‍याउने यो घरबास पर्यटन केवल घुमफिरको माध्यम मात्र होइन, यो त ग्रामीण रूपान्तरणको एउटा बलियो मेरुदण्ड हो।

नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक विविधताले भरिपूर्ण अनुपम मुलुक हो। संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको उच्चतादेखि लिएर जैविक विविधताले समृद्ध तराईका फाँटहरू र मनमोहक पहाडी परिदृश्यहरू यहाँका प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हुन्। परम्परागत रूपमा नेपाल आउने पर्यटकहरू आधुनिक होटल र कंक्रिटका रिसोर्टहरूमा बस्ने प्रचलन रहे तापनि विगत केही दशकयता स्थानीय समुदायको स्वतःस्फूर्त सक्रियतामा सञ्चालन गरिने घरबास पर्यटन अर्थात् ‘होमस्टे’ एक लोकप्रिय र दिगो पर्यटकीय विकल्पका रूपमा उदाएको छ।

सामान्य अर्थमा घरबास पर्यटन भन्नाले आगन्तुक पाहुनाहरू रैथाने बासिन्दाहरूको घरमा एकाकार भई उनीहरूकै जस्तो सरल जीवनशैली, मौलिक खानपान, संस्कृति र दैनिक रहनसहनको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्ने एउटा विशिष्ट ग्रामीण पर्यटकीय अवधारणा हो। नेपालमा २०६७ सालमा सरकारले ‘घरबास सञ्चालन कार्यविधि’ जारी गरेपछि यस क्षेत्रले कानुनी र संस्थागत स्वरूप प्राप्त गरेको देखिन्छ। यस नौलो व्यवस्थाले पर्यटकलाई केवल एक मूकदर्शक मात्र नबनाई स्थानीय संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा बन्ने र समाजलाई नजिकबाट बुझ्ने सुनौलो अवसर समेत प्रदान गर्दछ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा नेपालका दुर्गम पदयात्रा क्षेत्रहरूमा रैथाने घरहरूमा बस्ने अनौपचारिक अभ्यास लामो समयदेखि चल्दै आएको थियो। तथापि, संस्थागत र व्यावसायिक रूपमा भने स्याङ्जाको सिरुबारी र लमजुङको घलेगाउँबाट यसको विधिवत् आरम्भ भएको मानिन्छ। सन् १९९७ मा गुरुङ संस्कृतिको जगमा सुरु भएको स्याङ्जाको सिरुबारी दक्षिण एसियाकै पहिलो सामुदायिक होमस्टे गाउँका रूपमा प्रसिद्ध छ, जहाँको ढुङ्गाले छाएका सफा घर, न्यानो आतिथ्य र बौद्ध संस्कृतिले धेरैलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ।

त्यस्तै, समुद्री सतहबाट करिब २,१०० मिटरको उचाइमा रहेको लमजुङको घलेगाउँले परम्परागत सार्क ग्रामकै पहिचान बनाएको छ, जहाँबाट आँखै अगाडि देखिने प्रस्ट अन्नपूर्ण र मनास्लु हिमशृङ्खला, मौलिक अर्घौ नाच तथा स्थानीय घुम्टो र कछाडको पहिरनले पर्यटकलाई गाउँकै रैथाने बन्न प्रेरित गर्छ। यी सफल मोडेलहरू पहाडी भेगमा मात्र सीमित रहेनन्, बरु तराईको समथर भूमिमा चितवनका थारु होमस्टेहरूले नयाँ आयाम थपे। चितवनका यी होमस्टेहरूमा वन्यजन्तु पर्यटनसँगै थारु समुदायको परम्परागत माटो र खरका घर, शुद्ध तोरीको तेलमा पकाइने चिच्चर र हाँसको मासुको परिकार अनि ढोलकको तालमा नाचिने प्रसिद्ध लाठी नाचले विदेशी मात्र होइन, आन्तरिक पर्यटकलाई समेत अनौठो छाप छोड्ने गरेको छ।

वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा नेपालका ७७ वटै जिल्लाहरूमा कुनै न कुनै रूपमा घरबास सेवा सञ्चालन भइरहेका छन्, जसलाई मुख्यतया दुई धारमा वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ। पहिलो, सामुदायिक घरबास हो, जहाँ सिंगो गाउँ वा समुदाय नै एकताबद्ध भएर पाहुनाको व्यवस्थापनमा जुट्छन्। यस्तो व्यवस्थामा पर्यटकहरूलाई न्यायोचित रूपमा वर्णानुक्रम वा पालैपालो विभिन्न घरहरूमा बाँडफाँड गरिन्छ भने साँझपख परम्परागत सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू सामूहिक प्राङ्गणमा प्रस्तुत गरिन्छ। दोस्रो, भने निजी घरबास हो, जहाँ व्यक्तिगत रूपमा कुनै परिवारले आफ्नो घरका केही उपलब्ध कोठाहरू पर्यटकका लागि सुसज्जित गरी आतिथ्य प्रदान गर्दछन्। यस्तो अभ्यास विशेष गरी सहरी वा अर्ध-सहरी क्षेत्रमा बढी फस्टाएको पाइन्छ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख र ग्रामीण बाहुल्यता भएको देशमा घरबास पर्यटनको आर्थिक तथा सामाजिक सम्भावना अत्यन्तै प्रचुर र फलदायी देखिन्छ। हाम्रा अधिकांश पर्यटकीय गन्तव्यहरू ग्रामीण भेगमै छरिएर रहेका छन्, जहाँ विशाल होटलहरू निर्माण गर्न ठूलो पूँजी र आधुनिक पूर्वाधारको आवश्यकता पर्दछ। यस्तो अवस्थामा होमस्टेले स्थानीय बासिन्दालाई आफ्नै घरमा उपलब्ध रैथाने स्रोत-साधनको बुद्धिमत्तापूर्ण प्रयोग गरी प्रत्यक्ष आम्दानी गर्ने ढोका खोलिदिन्छ। यसले गर्दा पर्यटनबाट आर्जित पुँजी बिचौलियाको हातमा नगई सिधै ग्रामीण जनताको आर्थिक पहुँचमा पुग्छ, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई जगैदेखि बलियो र आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

आर्थिक पक्षका अतिरिक्त घरबास पर्यटन मौलिक संस्कृति र अमूर्त सम्पदाको अक्षुण्ण संरक्षणका लागिसमेत एउटा बलियो खम्बा साबित भएको छ। नेपाल भित्रिने विदेशी तथा आन्तरिक पर्यटकहरू यहाँको विविधतायुक्त वेषभूषा, परम्परागत नाचगान जस्तै कौरा, सोरठी, मारुनी, झ्याम्टे वा थारु समुदायको लाठी नाच र रैथाने चाडपर्वमा विशेष चासो राख्छन्। आगन्तुक पाहुनाहरूलाई आफ्नो सांस्कृतिक धरोहर प्रदर्शन गर्ने र उनीहरूलाई आकर्षित गर्ने क्रममा नयाँ पुस्ताले पनि पुराना संस्कृति, लोकबाजा र लोकगीतहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा सिक्न थालेका छन्। यसले आधुनिकताको चपेटामा हराउन लागेको हाम्रो अमूर्त सांस्कृतिक विरासतलाई जोगाउन ठूलो प्राणवायु प्रदान गरेको छ।

यसको अर्को सुखद पक्ष भनेको स्थानीय रैथाने उत्पादनको प्रवर्द्धन र कृषिको बजारीकरण हो। होमस्टेमा आउने पाहुनाहरूलाई स्थानीय स्तरमै जैविक मल प्रयोग गरी उब्जाइएका अर्गानिक र स्वास्थ्यवर्द्धक खाना खुवाउने गरिन्छ। कोदोको ढिँडो, रैथाने कुखुराको मासु, गुन्द्रुक, भट्टमास, घरमै उत्पादित ताजा तरकारी र शुद्ध दुग्धजन्य पदार्थहरूको स्वादले पाहुनालाई तृप्त बनाउँछ भने कृषकहरूले आफ्ना उत्पादन बिक्री गर्न बजार धाइराख्नु पर्ने बाध्यता अन्त्य गरिदिन्छ। कृषि र पर्यटनको यो सुन्दर अन्तरसम्बन्धले नेपालको ग्रामीण रूपान्तरणमा ठूलो रूपान्तरणकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।

यसैगरी, घरबास पर्यटनले नेपाली समाजमा महिला सशक्तीकरण र स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्न अचूक औषधिको काम गरेको छ। होमस्टे व्यवसायको आन्तरिक व्यवस्थापन, सरसफाइ र रैथाने भान्छाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी प्रायः महिलाहरूको कुशल नेतृत्वमा हुने गर्दछ। यस सक्रियताले ग्रामीण महिलाहरूमा वित्तीय साक्षरता मात्र बढाएको छैन, बरु उनीहरूको नेतृत्व क्षमता र घरायसी तथा सामाजिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागितासमेत व्यापक रूपमा वृद्धि गरेको छ। विशेष गरी वैदेशिक रोजगारीका कारण पुरुषहरू गाउँबाट बाहिरिएको वर्तमान अवस्थामा होमस्टेले ग्रामीण महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा स्वावलम्बी र दह्रो बनाएको छ। सँगसँगै, पछिल्लो समय नेपालीहरूमा विकसित भएको घुमफिर गर्ने संस्कृति अर्थात् आन्तरिक पर्यटनको विस्तारले गर्दा पनि होटलको तुलनामा सस्तो, पारिवारिक र शान्त वातावरण पाइने होमस्टेहरू पहिलो रोजाइ बन्न पुगेका छन्।

सम्भावनाका अनगिन्ती सुखद ढोकाहरू खुल्ला रहँदा-रहँदै पनि नेपालको घरबास पर्यटन क्षेत्रले अनेकौँ आन्तरिक र बाह्य चुनौतीहरूको निर्मम सामना गरिरहनु परेको यथार्थलाई नकार्न सकिँदैन। यस क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो तगारो भौतिक पूर्वाधार र भरपर्दो यातायातको चरम अभाव नै हो। नेपालका धेरैजसो मनमोहक र रमणीय होमस्टे गाउँहरू दुर्गम पहाडी भेगमा अवस्थित छन्। ती विकट ठाउँहरू सम्म पुग्ने सडकहरू कच्ची, अत्यन्तै जोखिमपूर्ण र मौसमी प्रकृतिका मात्र छन्, जसका कारण वर्षायाम सुरु हुनासाथ बाढी र पहिरोले सडक सञ्जाल पूर्ण रूपमा अवरुद्ध पारिदिन्छ। यसका साथै दुर्गम गाउँहरूमा भरपर्दो दूरसञ्चार, द्रुत गतिको इन्टरनेट र चौबिसै घण्टा नियमित विद्युत्को उपलब्धता नहुँदा आधुनिक सञ्चारमा रमाउने पर्यटकहरूले ठूलो सास्ती भोग्नु परिरहेको छ।

पूर्वाधार सँगसँगै स्वास्थ्य, सरसफाइ र आधुनिक न्यूनतम सुविधाहरूको कमीले पनि यस क्षेत्रलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। विदेशी पर्यटकहरू र सहरी क्षेत्रबाट जाने आधुनिक पाहुनाहरू स्वास्थ्य र सरसफाइका मामिलामा निकै संवेदनशील र सचेत हुन्छन्। तर हाम्रा धेरैजसो ग्रामीण होमस्टेहरूमा सफा आधुनिक शौचालय, चौबिसै घण्टा तातो पानीको उचित व्यवस्था र व्यवस्थित फोहोरमैला विसर्जन प्रणालीको ठूलो अभाव देखिन्छ। गाउँघरमा प्राथमिक उपचार बक्स र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाको पर्याप्त पहुँच नहुनुले पर्यटकहरूमा एक प्रकारको असुरक्षाको भावना पैदा गर्ने गरेको छ।

अर्कोतर्फ, हाम्रा स्थानीय होमस्टे सञ्चालकहरूमा व्यावसायिक आतिथ्य सत्कारको प्राविधिक ज्ञान, आधुनिक स्वास्थ्यकर भान्छासम्बन्धी सीप र विदेशी पाहुनाहरूसँग संवाद गर्न आवश्यक पर्ने अंग्रेजी वा अन्य भाषाको व्यावहारिक ज्ञान निकै सीमित छ। पाहुनाहरूसँग कसरी शिष्ट संवाद गर्ने, उनीहरूको फरक रुचि र खानपानको आवश्यकतालाई कसरी बुझ्ने र कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने विषयमा सञ्चालकहरूलाई पर्याप्त तालिम दिन सकिएको छैन। कतिपय अवस्थामा यही व्यावसायिकता र दक्षताको अभावले गर्दा सेवाको गुणस्तरमा एकरूपता आउन सकेको देखिँदैन।

बजारीकरण र प्रचारप्रसारको परम्परागत शैली हुनु अर्को गम्भीर कमजोरी हो। सिरुबारी वा घलेगाउँ जस्ता स्थापित र ब्राण्ड बनिसकेका मुठ्ठीभर होमस्टेहरू बाहेक दुर्गममा रहेका सयौँ उत्कृष्ट र मौलिक होमस्टेहरू अझै पनि आवश्यक प्रचारप्रसारको अभावमा गुमनाम र ओझेलमा छन्। आधुनिक युग सुहाउँदो तिनको आफ्नै डिजिटल उपस्थिति, आधिकारिक वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल वा अनलाइन बुकिङ प्लेटफर्महरू नहुँदा सम्भावित पर्यटकहरू कुन कुनाका गाउँमा कस्ता उत्कृष्ट सुविधाहरू उपलब्ध छन् भन्ने बहुमूल्य जानकारी पाउनबाट सर्वथा वञ्चित भइरहेका छन्।

यी सबै चुनौतीहरूका माझ सबैभन्दा डरलाग्दो खतरा भनेको होमस्टेहरूको मौलिकता हराउँदै जानु र तिनको अन्धाधुन्ध ‘होटलीकरण’ हुनु हो। घरबास पर्यटनको वास्तविक मर्म र मुख्य आकर्षण नै यसको विशुद्ध ग्रामीण परिवेश, परम्परागत ढुङ्गा-माटोका घर र मौलिक रैथाने आतिथ्य हो। तर आजभोलि धेरै ठाउँमा आधुनिक शैलीका कङ्क्रिटका पक्की घरहरू बनाएर सहरिया रिसोर्टको भद्दा नक्कल गर्ने, बजारिया प्रशोधित तयारी खाना र बहुराष्ट्रिय पेय पदार्थहरू पस्किने विकृति तीव्र रूपमा मौलाउँदै गएको छ। जब होमस्टेहरू बिस्तारै साधारण व्यापारिक होटलजस्ता बन्न थाल्छन्, तब तिनको वास्तविक मर्म, मौलिक सुगन्ध र लामो समयसम्म टिकिरहने पर्यटकीय आकर्षण स्वतः मर्दै जान्छ।

यस प्रकारका बहुआयामिक चुनौतीहरूलाई चिर्दै नेपालमा घरबास पर्यटनलाई दिगो, मर्यादित र भरपर्दो आर्थिक खम्बाका रूपमा स्थापित गर्नका लागि राज्य र नागरिक समाजले सामूहिक एवं रणनीतिक पाइलाहरू चाल्नु ढिला भइसकेको छ। यसका लागि स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारबिच सघन समन्वय कायम गरी होमस्टे सञ्चालित ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बाह्रै महिना सुरक्षित रूपमा चल्ने पक्की सडक, उच्च गतिको दूरसञ्चार र नियमित विद्युत्को पहुँच सुनिश्चित गरिनु पहिलो सर्त हो। सँगसँगै, नेपाल पर्यटन तथा होटल व्यवस्थापन प्रतिष्ठान र नेपाल पर्यटन बोर्डजस्ता जिम्मेवार निकायहरूले गाउँ-गाउँमा पुगेर स्थानीय बासिन्दाहरूलाई कुकिङ, हाउसकीपिंग, सरसफाइ र आधारभूत सञ्चार भाषा सम्बन्धी आधुनिक व्यावसायिक तालिमहरू निरन्तर प्रदान गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

वर्तमान प्रविधिको युगमा होमस्टेहरूलाई प्रविधिसँग साक्षात्कार गराउन एकीकृत मोबाइल एप्स र सहज अनलाइन बुकिङ प्रणालीको विकास गर्नु अपरिहार्य भइसकेको छ, जसले गर्दा विश्व बजार र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन मेलाहरूमा नेपालका कुना-कन्दराका होमस्टेहरूको प्रभावकारी प्रवर्द्धन हुन सकोस्। यसका साथै, सरकारले होमस्टेको इजाजतपत्र दिँदा वा नवीकरण गर्दा स्थानीय परम्परागत वास्तुकला, रैथाने खाना र स्थानीय सांस्कृतिक प्रस्तुतिलाई अनिवार्य सर्त बनाउने गरी कडा कानुनी मापदण्ड लागू गर्नुपर्छ, जसले गर्दा यसको मौलिकता अक्षुण्ण रहन सकोस्। अन्तमा, ग्रामीण क्षेत्रको संवेदनशील प्राकृतिक वातावरण बिग्रन नदिनका लागि जैविक फोहोरको उचित वर्गीकरण र विसर्जनका सम्बन्धमा स्थानीय समुदायमा वातावरणीय चेतना जगाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सङ्क्षेपमा, नेपालमा घरबास पर्यटन केवल मनोरञ्जन वा घुमफिर गर्ने एउटा सामान्य माध्यम मात्र नभएर ग्रामीण रूपान्तरण, गरिबीको क्रमिक निवारण र हराउन लागेको सांस्कृतिक पुनर्जागरणको एक अत्यन्तै शक्तिशाली र भरपर्दो हतियार हो। यस अनुपम व्यवस्थाले सहरमा थुप्रिएको धनलाई सजिलै गाउँसम्म र विकसित मुलुकको पूँजीलाई विकासोन्मुख देशको तल्लो तहसम्म समतामूलक ढंगले स्थानान्तरण गर्न निकै ठूलो न्यायोचित भूमिका निर्वाह गर्दछ। यातायातको सहजता, वैज्ञानिक सरसफाइ व्यवस्थापन र स्थानीय सञ्चालकहरूको सीप विकासका वर्तमान चुनौतीहरूलाई राज्य र स्थानीय समुदायको संयुक्त एवं इमानदार प्रयासबाट समयमै समाधान गर्न सकिएमा घरबास पर्यटन आगामी दिनमा नेपालको समग्र आर्थिक समृद्धिको मुख्य मेरुदण्ड बन्ने कुरा सुनिश्चित छ। प्रकृतिको वरदान र संस्कृतिको यो अनुपम संगमलाई जोगाउँदै ‘अतिथि देवो भवः’ को पवित्र नेपाली मूल नारालाई व्यावहारिक रूपमै सार्थक तुल्याउनु आजको समयको मुख्य पुकार र राष्ट्रिय आवश्यकता हो।

यादव घिमिरे
पूर्व निर्देशक, काठमाडौँ महानगरपालिका
हाल: कलंकी १४, काठमाडौँ
[email protected]
मोबाइल: ९८४१३६९९२८